Europa heeft dus een grote impact op ons dagelijks leven, tot in de kleinste details. Dat blijkt ook uit onderstaand filmpje. Wie zich verder wil verdiepen in Europa kan ik het volgende boek ten zeerste aanraden: ‘Hoe Europa ons leven beïnvloedt’ van Hendrik Vos en Europa-journalist Rob Heirbaut.

‘Ik ben daar eerlijk gezegd wel een beetje bang voor. Maar langs de andere kant heb ik sinds kort ook een eigen programma (The Sound Of Sam, red.). En als ik dat aankan, wat toch ook elke dag een beetje sterven is, dan zal Music For Life ook wel lukken. Het is ook voor een goed doel natuurlijk. Dat helpt wel. Dan lukt alles en verzet je wel bergen als dat nodig is.’

Ben je een geëngageerd persoon?

‘Dat is wel verminderd. Als puber was ik nogal hevig links. Ik ging mee betogen voor andersglobalisme enzo (lacht). Ik ga dat gewoon toegeven. Maar ik wist toen ook niet goed waar ik mee bezig was. Ik steun ook wel bepaalde doelen financieel.  Maar het is niet zo dat mijn hele  leven in het teken staat van alles doen om de wereld te verbeteren. Dat geef ik ook eerlijk toe. Maar ik ben wel blij dat ik met een leuke actie als Music For Life iets goeds kan doen. Dat stemt mij heel gelukkig. Het is ook de perfecte actie: het is leuk en het maakt mensen bewust. Ook jonge mensen.’

Alle ogen zullen straks op je gericht zijn. Ben je iemand die graag in het middelpunt van de belangstelling staat?

‘Niet altijd. Wanneer ik met vrienden op café zit, zal ik nooit de grote lawaaimaker zijn die alle aandacht moet krijgen. Maar op professioneel vlak wel.  Als ik op een podium sta of achter een micro, dan heb ik graag dat mensen kijken en luisteren naar me. Dat hoort bij mijn job. Als ik dat niet wou, dan was ik wel bordenwasser geworden in een of andere brasserie in Oostrozebeke.’

Je zit samen met Sofie Lemaire en Siska Schoeters in het huis. Ben je iemand die goed fungeert in vrouwelijk gezelschap?

(lacht) ‘Sowieso wel. En dan zeker met Siska en Sofie. Als ik trouwens twee mensen zou mogen uitkiezen om mee in het huis te zitten, dan zijn zij het wel.  Ik kom met allebei supergoed overeen. Dus het gaat wel leuk worden. Ik zal ook zeker bij een van beide, of bij allebei, terecht kunnen als ik het echt moeilijk krijg.‘

Heb je al goede raad gekregen van de dames?

‘Nee! (heftig) Ze hebben mij alleen nog maar bang gemaakt. Nog banger dan ik eigenlijk al was! Sofie heeft mij wel gezegd dat ik zeker op voorhand kerstcadeaus moet kopen. We gaan namelijk pas uit dat huis op kerstavond, dus het lukt niet meer om dan nog cadeaus te zoeken. Ik had daar nog niet bij stilgestaan.’

Wat ga je het meest missen?

(stilte) ’Die vraag wordt mij nog gesteld, maar uiteindelijk duurt het ook maar een week. Dus dat valt nog heel goed mee. Ik denk mijn bed misschien. Mijn lief zal willen dat ik hem vernoem, maar uiteindelijk is een week nu ook weer niet zo lang (lacht). Er is ook zoveel dat in de plaats komt, dat ik niet denk dat ik iets heel wezenlijks ga missen. Ik hoop in ieder geval dat ik geen last ga hebben met het feit dat ik geen eten ga krijgen. Maar dat zullen we dan wel zien.’

Ben je een emotioneel persoon? Gaan er tranen vloeien in het Huis?

‘Ik ben zeker een emotionele mens. Maar ik ben niet zo iemand die gaat wenen bij droevige films. Ik word wel enorm emotioneel van mooie gebeurtenissen en ik vrees dus dat ik zeven dagen lang ga huilen als een klein kind, omdat het allemaal zo schoon is. (stilte) Ja, ik ga sowieso huilen. Ik ga mij wel proberen sterk houden. Dat heb ik vorig jaar ook geprobeerd. Dat is mij toen tot op het einde gelukt, maar dan ben ik volledig gecrasht.’

Sofie en Siska over Sam De Bruyn

Sofie (voor de 2^de keer in het Glazen Huis): ‘Sam is zeker klaar voor Music For Life. Ik geloof heel erg in zijn radiotalent. En als er nog wat zou zijn dat hij radiotechnisch niet kan, dan zal hij dat na die week zeker wel kunnen. Music For Life is voor een presentator de beste school in leren improviseren en je plan trekken.’

Siska Schoeters (voor de 3^de keer in het Glazen Huis): ‘Ik denk dat niemand er meer klaar voor kan zijn dan Sam! Zijn beste kwaliteit? Sam kan met iedereen praten. Maar dan echt met iedereen. En je kan niet niet van Sam houden. Hij is om op te vreten.  Ik denk dat dat een zeer sterke kant van hem is.’ (lacht)

Ikzelf behoor eerder tot het tweede kamp. Ik vind dat de papieren krant een enorme charme heeft en ik hou ervan om ‘s ochtends bij het ontbijt door de koppen te bladeren. Online de krant lezen, vind ik maar niks.
Nu, om er zeker van te zijn dat ik niet de enige was die deze visie had op de papieren krant, trok ik de Gentse straten op. Ik vroeg Gentse jongeren wat zij verkiezen: nieuws online lezen of in de geprinte versie. Uit het filmpje blijkt dat de papieren krant springlevend is! Heel wat jonge mensen verkiezen de geprinte versie en zijn ook bereid om zich daar later op te abonneren. Leve papier dus!

FLEET (Flemish E-publishing Trends) is een multidisciplinair onderzoeksproject naar Vlaamse e-publishing trends. Het hoofddoel van het FLEET-project bestaat in het identificeren en begrijpen van de veranderende rol van uitgevers, journalisten en gebruikers in de digitale media-omgeving. Vorige week vrijdag werden na vier jaar onderzoek de bevindingen bekendgemaakt tijdens de eindconferentie. De komende weken vindt u op mijn blog enkele trends die tijdens deze eindconferentie aan de oppervlakte kwamen. In deze post bespreek ik kort enkele bevindingen in verband met de rol van de gebruiker en de journalist in de digitale media-omgeving.

Revolutionaire mediagebruiker?

Er wordt vaak beweerd dat de hedendaagse media-gebruiker revolutionair is, onder meer omdat hij door allerlei nieuwe technologieën steeds meer zelf gaat produceren. Denk bijvoorbeeld aan blogs en lezersreacties op krantenfora. Volgens het onderzoek moet dit beeld van de actieve, revolutionaire mediagebruiker echter gerelativeerd worden. Ten eerste blijft de nieuwsgebruiker een gewoontedier. Mensen zijn het niet gewoon om te participeren en doen het daarom ook vaak niet uit angst om fouten te maken. Daarnaast blijft het internet voor veel mensen op de eerste plaats een communicatie- en dienstverlenend medium, niet zozeer een nieuwsmedium. Verder blijkt het dat de surfer eerder toevallig op nieuwssites terechtkomt. Zo krijgt De Standaard Online veel bezoekers die via Facebook op de site terechtkomen. Het gebruik van RSS feeds blijft ondermaats.

De gebruiker gaat slechts zeer voorwaardelijk over tot actieve participatie op het net, en daarvoor moeten er eerst een aantal drempels overwonnen worden. Zo moet de gebruiker zich verbonden voelen met het nieuws. Daarnaast moeten er ook een aantal persoonlijke drempels overwonnen worden. Veel mensen hebben namelijk niet veel vertrouwen in hun vaardigheden en achten zich niet geschikt om actief te participeren. Zij twijfelen ook om actief deel te nemen omdat ze ervan uitgaan dat er toch niemand hun commentaar zal lezen.

Er wordt door de burger ook nog steeds een belangrijke rol toegekend aan de traditionele journalist. De burgers zien het nieuws van de journalist als het echte nieuws. En die journalist is voor veel mensen ook een gids en een ijkpunt in het overvloedige informatie-aanbod waarmee men vandaag de dag geconfronteerd wordt. Uit al deze bevindingen blijkt dus dat slechts een beperkt aandeel van de burgers (ongeveer 10 %) echt actief content gaat creëren op het net.

Conservatieve journalist?

Ook over de houding van de journalist in verband met nieuwe media doen er verkeerde opvattingen de ronde. Zo wordt wel eens gezegd dat journalisten, vooral de oudere garde, niets met nieuwe media te maken willen hebben. Zij stellen zich conservatief op. Uit het FLEET-onderzoek bleek echter dat zowel jong en oud enthousiast is over online toepassingen. Toch is er een probleem. Bij heel wat hoofdredacteurs heerst het idee dat de journalisten die bijdragen leveren voor de papieren krant, daarbovenop ook materiaal kunnen leveren voor de website. Het wordt ook aanschouwd als een opstapje voor junior journalisten. Dit is verkeerd. Wie kwaliteit wil op internet moet daar namelijk ook in investeren (opleiding, budget…). Uit het onderzoek bleek dat er tijd en middelen moeten uitgetrokken worden voor onlinejournalistiek. Nu wordt die vorm van journalistiek vaak onderbetaald, wat natuurlijk weinig motiverend is voor de journalisten in kwestie. Onlinejournalistiek moet in de toekomst een specialisme worden in een mediabedrijf. Internet moet beschouwd worden als een volwaardig medium, niet louter ter ondersteuning van de papieren krant. Er moet een speciale redactie komen die zich alleen met internetjournalistiek bezighoudt. In sommige mediabedrijven is er dus nog werk aan de winkel.

Volgende week: Businessmodellen in de nieuwssector

Stommelings

Onze redactie had via briefwisseling al een hele tijd contact met Dutroux. In die brieven schreef hij dat hij bepaalde dingen te vertellen had, maar dat hij daarvoor nooit de mogelijkheid kreeg. In diezelfde periode had toenmalig VLD-senator Jean-Marie Dedecker ook een brief ontvangen van Dutroux, waarin die vroeg of de senator bereid was om hem een bezoek te brengen in de gevangenis. Als senator heb je dat recht mits natuurlijk een toestemming van de minister van Justitie. Vervolgens contacteerde Dedecker ons om te vragen wat wij daarvan dachten. Wij hadden voor eerdere reportages namelijk al contact gehad met Dedecker. We hebben toen dankbaar gebruikt gemaakt van Dedecker zijn parlementair privilege om met hem mee te rijden en Dutroux vragen te kunnen stellen.

Omdat ik met die reportage bezig was, hadden we afgesproken dat ik met Dedecker zou meerijden naar Aarlen. We hadden afgesproken dat ik ging rijden, zodat ik Dedecker op de hoogte kon brengen van wat hij precies kon vragen. Er waren namelijk wel een paar dingen die ik wou weten die hij in zijn brieven had vermeld. Eenmaal aangekomen aan de gevangenis, besloten wij dat ik mee zou gaan naar de ontvangstruimte, waar ik dan kon wachten. Zo kon ik na het gesprek Dedecker ook meteen polsen wat Dutroux had gezegd. We stapten dus samen de gevangenis binnen. Ik had geen verborgen camera mee, omdat het nooit initieel de bedoeling was om in een kamer binnen te raken met Dutroux. Waarom zou je denken dat dat kan lukken? Dat is uitgesloten. Nuchter bekeken kan dat niet. Het enige wat ik bij had was een bandopnemer, vooral om nadien een aantal gesprekken met Dedecker te registreren.

Maar oké we kwamen dus aan in de gevangenis, waar we worden ontvangen in de bezoekersruimte. De gevangenisdirecteur kwam ons verwelkomen en Dedecker gaf zijn geloofsbrief af, zijn toestemming van toenmalig minister van Jusitie om Dutroux te bezoeken. Toen zei de gevangenisdirecteur tegen mij:  ‘En u, u bent de chauffeur veronderstel ik?’. En toen schoot het me te binnen om ja te zeggen. Ik ging er toch van uit dat ik in de wachtzaal zou moeten blijven. Maar de directeur stelde gewoon voor of we geen gesprek met Dutroux in zijn cel wilden, dat was namelijk geen enkel probleem. Tegen mij zei de directeur: ‘Wenst u met uw baas, de senator, mee te gaan?’ Ik zei natuurlijk ja, zo’n kans kon ik niet laten schieten. En zo zijn we binnengeraakt in Dutroux zijn cel. Stommelings.

Het was dus nooit initieel de bedoeling om bij Dutroux in de cel te raken omdat je ervan uitgaat dat dat niet kan. Ik vind het al redelijk wonderbaarlijk dat eender wie, eender welke burger bij Dutroux in zijn cel mag zitten. Of het nu een senator is of niet.  Normaal worden gevangenen als ze bezoekers hebben naar een bezoekersruimte of een ontvangstruimte gebracht. Zelfs advocaten gaan niet bij gevangenen in de cel zitten om met hen te praten. Die doen dat altijd in een afgesloten ruimte. Meestal staan in die ruimte dan ook bewakers, waardoor hun ‘privacy’ vrij beperkt is. Als ik had geweten dat de kans erin zat om bij Dutroux in de cel te raken, dan had ik zeker een verborgen camera meegenomen. Want ik werk voor televisie, dan wil je beeld.

Mediastorm

Nadat ik bij Dutroux in de cel was geweest, heeft het nog ongeveer veertien dagen geduurd voor de reportage op antenne kwam. Reden hiervoor was dat wij in eerste instantie zelf eens goed en grondig wilden luisteren naar wat Dutroux precies allemaal gezegd had. Want Dutroux is een dossiervreter, die gedurende die negentig minuten dat we daar gezeten hebben heel veel over zijn dossiers heeft gesproken, over heel veel details van zijn dossiers. Wij hebben met andere woorden onze tijd genomen om te luisteren naar wat hij precies had gezegd, wat de nieuwe dingen waren die hij had verteld. We hadden hem ook een pak kritische en confronterende vragen gesteld. We hebben het gesprek dus eerst goed geanalyseerd en geïnterpreteerd. En natuurlijk hebben we ook juridisch advies ingewonnen.

Daarnaast wilden we VOORAL de ouders van de vermoorde en verdwenen kinderen op de hoogte brengen van het feit dat we klankopnames hadden van Dutroux. We wilden een moment met hen afspreken om naar de tape te luisteren hun versie van de feiten te registreren. We vonden dat toen niet meer dan vanzelfsprekend. Je moet weten dat niemand toen de stem van Dutroux al had gehoord, ook de ouders niet. Het proces was namelijk nog niet begonnen. Dus we wilden die ouders daar zeker niet mee confronteren op antenne. Natuurlijk, vanaf het moment dat je mensen buiten de redactie gaat contacteren, riskeer je dat het verhaal vroegtijdig zal lekken. En dat is ook gebeurd. Nog voor de reportage op antenne kwam, brak de mediastorm al los. Maar we hebben er nooit spijt van gehad dat we dat zo gehandeld hebben. Het was voor ons de enige manier.

De heftigheid van de reacties kan je nooit op voorhand inschatten. We hadden natuurlijk wel verwacht dat er reacties zouden komen. Dutroux was toen de gevaarlijkste man van het land, de best bewaakte ook. Eigenlijk ontsponnen er zich na een tijdje twee verhalen. Enerzijds was er de stunt van een journalist die bij Dutroux was geraakt. En ten tweede had je het verhaal waar wij initieel op doelden: wat zegt Dutroux, wat openbaart hij en wat denken de ouders daarvan. De eerste dagen lag de focus in de media jammer genoeg op de zogenaamde stunt dat we daar waren binnengeraakt.

De internationale pers: Frankrijk, Duitsland, Groot-Brittanië ( BBC)e.a., hadden het wel meteen begrepen. Zij stelden zich vragen bij de werking van de Belgische justitie, maar waren VOORAL geïnteresseerd in de dingen die Dutroux had gezegd, in het nieuws met andere woorden. Bij hen ging het over de inhoud, bij veel binnenlandse pers eerder over de vorm.

Op voorhand veroordeeld

Pol Deltour van de VVJ was niet te spreken over de reportage. In eerste instantie ga je ervan uit dat het VVJ er is om zijn journalisten te verdedigen tot hun schuld of fout bewezen is. Dat is een basisrecht. Ik had niet het gevoel dat ik verdedigd werd door de journalistenbond. Integendeel, ik vond dat ik, en bij uitbreiding het programma, neergebliksemd werden. Wij werden op voorhand veroordeeld. Het was aan ons om onze onschuld te bewijzen, want wij waren per definitie schuldig. Dat is de wereld op zijn kop. Wij stelden vast dat er een hele hoop oordelen over ons werden geveld zonder dat we zelf gehoord waren. Ik vond dat een beetje partijdig. Maar goed, dat was mijn mening.

Pol Deltour zei bijvoorbeeld ook: ‘Die reportage was allesbehalve verstandig, want daardoor zullen journalisten het in de toekomst bijzonder moeilijk krijgen om nog samen te werken met justitie.’ Ik was het daar toen absoluut niet mee eens. Meneer Deltour had blijkbaar een glazen bol. Ik had helemaal niet het gevoel dat onze reportage de samenwerking met justitie in het gedrang zou brengen. Erger nog. De fout lag niet bij ons. Het was niet aan ons om niet binnen te gaan in de gevangenis. Het was aan de gevangenisdirectie, en bij uitbreiding aan justitie, om ervoor te zorgen dat journalisten niet binnen kunnen raken bij gevangenen, laat staan bij Marc Dutroux. Wij hebben ook geen enkele overtreding begaan in de vorm van een inbraak of wat dan ook. Wij hebben ons niet met geweld een weg gebaand door de gevangenis. De enige discussie was: had ik moeten zeggen dat ik journalist was of niet. Ik heb heel veel journalisten nadien aan de telefoon gehad die een interview wilden. En die hebben allemaal off the record gezegd: ‘gast, ik had natuurlijk hetzelfde gedaan’. Als journalist heb je eigenlijk de plicht om op dat moment je mogelijkheden af te tasten. Wat je met die informatie doet, dat is iets anders. Maar dat weet je niet op voorhand.

De Raad voor de journalistiek heeft zich trouwens over onze reportage gebogen, en zij waren toen ook van oordeel dat we geen fout hadden gemaakt. Achteraf smaakt het dan nog zuurder dat de Vlaamse journalistenvereniging mij en het programma in het begin zo hebben afgekat en niet het voordeel van de twijfel hebben gegeven. Ze hebben meteen geschoten op ons, ons meteen veroordeeld. Terwijl dan twee jaar later de Raad voor de Journalistiek, een erkend orgaan vanuit de journalistenvereniging, zegt dat we geen fouten hebben gemaakt. Maar Pol Deltour zal wel zeggen dat hij dat niet zo bedoeld heeft, dat hij dat niet zo letterlijk gezegd heeft. Maar elke goede verstaander had het wel begrepen. Nogmaals, de plooien zijn gladgestreken hoor (lacht). Ik heb geen enkel probleem meer met de Journalistenbond. Eigenlijk nooit echt gehad. Maar toen in die situatie, hebben we wel wat heen en weer gediscussieerd en ruzie gemaakt, omdat we andere standpunten hadden.

Bom aan boord

Bij Telefacts hebben we trouwens wel meer de undercovertechniek gebruikt. Het ging wel iedere keer om maatschappelijk relevante onderwerpen, waarvan de informatie niet op een andere manier verkregen kon worden. Een voorbeeld van zo’n reportage is ‘Bom aan boord’, gemaakt door Tim Verheyden. Hier is Tim daadwerkelijk drie maanden undercover gaan werken als veiligheidsagent op de luchthaven van Zaventem. Hij had onder zijn eigen naam gesolliciteerd voor een belangrijke functie bij de veiligheidsfirma, die de veiligheid doet op de luchthaven van Zaventem. De firma die trouwens ook was ingehuurd om bij de boarding de veiligheidsprocedures te doen. Door simpelweg Tim Verheyden zijn naam te googlen zou er toch op zijn minst een belletje moeten rinkelen. Hij heeft ook niet gelogen over zijn schoolloopbaan. Hij heeft ook niet gelogen over de plaatsen waar hij al had gewerkt, hij had er alleen een paar weggelaten in zijn sollicitatie (VTM-journalist, notabene). Dat is volgens mij nog altijd geen misdaad. Hij werd aangenomen en heeft effectief twee maanden gewerkt als veiligheidscoördinator. Zo slaagde hij erin om met zijn verborgen camera door de metaaldetector te lopen, alle verschillende onderdelen van een kneedbom mee te nemen op zak en die te verstoppen in een trolley waarin het eten aan boord wordt gebracht. Hij heeft die onderdelen natuurlijk op tijd uit die trolley gehaald, want nogmaals het was niet onze bedoeling om een vlucht te saboteren, om mensen met een trauma op te zadelen. Wij wilden gewoon bewijzen dat het mogelijk was om met een kneedbom aan boord te raken. Een paar jaar na 9/11! Wanneer de trolley met het eten aan boord vertrekt, is alle controle namelijk weg.

American Airlines heeft ook fantastisch gereageerd op die reportage. Ze hebben niet met een proces gedreigd. Integendeel zelfs. Wij hadden hen bij wijze van spreken geholpen bij het verder ‘finetunen’ van hun veiligheidsprocedures. Die waren al voor 99,9 % waterdicht, zeiden ze zelf,maar wij hadden daar die 0,01 % gevonden. Dat was voor American Airlines een motivatie om daar verder aan te werken. Die reportage was enorm sterk. Heel relevant ook, want we zaten in het post-9/11 verhaal.

Not a toy

We hebben de undercovermethode trouwens nooit gebruikt om sensatie te bekomen of om meer kijkers te lokken. We hebben die techniek alleen gebruikt op momenten dat wij iets maatschappelijk relevant wilden aantonen en er geen andere manieren waren om dat te doen. Wij zijn bijvoorbeeld nooit van plan geweest om met een undercovercamera BV’s te gaan bespioneren, om te zien of zij nu al dan niet in een hotel met een minnares of minnaar gaan afspreken. Dát is sensationeel, dát is heel spectaculair. Sommige weekbladen dromen hier misschien van, maar wij hebben met Telefacts nooit of te nimmer geopperd om dat te doen. Want daar ligt namelijk net het verschil. Wat is de maatschappelijke relevantie dat je aantoont dat BV X of BV Y een affaire heeft? Dat heeft hoegenaamd geen maatschappelijke relevantie. Het zou trouwens ook om undercover te gaan om zo meer kijkers te lokken. Ik vind verborgen camera niet van de esthetisch mooiste televisie die je hebt. Als je mooie en goede televisie wil maken, dan gebruik je vooral niet het waggelende, schimmige, soms totaal onduidelijke beeld van een verborgen camera. Dus nee, nogmaals, we hebben het nooit als speelgoed ingezet. ‘It’s not a toy, it’s a tool.’

Bij undercoververhalen hebben wij ook bijna altijd het sujet anoniem en onherkenbaar gemaakt. De maatschappelijke relevantie ligt namelijk in het feit dat je een breder maatschappelijk probleem aankaart aan de hand van een voorbeeld. Maar het is natuurlijk niet de bedoeling om dat voorbeeld aan de schandpaal te gaan nagelen en met het gezicht in de vitrine te gaan zetten. Het is dan aan justitie om die individuen eruit te halen.

Nicolas Sarkozy meldde onlangs dat hij op 9 november 1989  naar Berlijn was afgereisd om daar de val van de muur mee te maken. Hij werd onder meer vergezeld door partijgenoot Alain Juppé. Om zijn verhaal kracht bij te zetten, publiceerde hij op zijn Facebook-pagina een foto waarop hij een stuk uit de Muur hakt. De Franse pers trok zijn verhaal echter in twijfel.

Zo meldt Le Figaro dat Alain Juppé op 9 november in Colombey-les-Deux-Eglises deelgenomen heeft aan de viering ter nagedachtenis van het overlijden van generaal De Gaulle. Op zijn blog zaterdag schreef Juppé echter  dat hij op 9 november in Berlijn was. Maar gisteren voegde hij daar iets aan toe: ‘Of enkele dagen later, mijn geheugen is niet nauwkeurig wat de juiste datum betreft.’

Le Monde zegt dan weer dat Sarkozy pas op 16 november in Berlijn was. Op de foto van Sarkozy is namelijk ook het voormalige parlementslid Jean-Jacques de Peretti te zien, en die zou volgens een telex van AFP gedateerd 17 november 1989 één dag tevoren samen met Sarkozy en Juppé in Berlijn geweest zijn.

Zou Sarkozy de foto dan aangepast hebben om zijn naam op te krikken? De president is in ieder geval goed vertrouwd met het manipuleren van plaatjes. Iedereen herinnert zich wel nog de foto’s waarop zijn ‘love handles’ waren weggewerkt met photoshop.

Nuja,  of de foto in Berlijn nu gemanipuleerd is of niet, het verhaal is zijn eigen leven beginnen leiden. De krant Libération zette zo een reeks foto’s online waaruit blijkt dat de Franse president niet alleen aanwezig was bij de val van de muur. Hij was ook getuige van de moord op JF Kennedy en hij was aanwezig bij de opstand op het Tianamenplein. De Standaard zag de president dan weer figureren in De Helaasheid der dingen en genieten van de verkiezingsoverwinning van de CD&V.

Of Sarkozy met de vele bewerkte foto’s zal kunnen lachen is maar de vraag.

Bij de populaire kranten stijgt Het Laatste Nieuws, die bovendien marktleider blijft en Het Belang Van Limburg. Bij de kwaliteitskranten verkopen De Standaard en vooral De Morgen meer exemplaren. Maar met Het Nieuwsblad (Corelio) blijft het slecht gaan. Hoe komt het toch dat het deze krant maar niet lukt om er weer bovenop te raken. En belangrijker, welke strategieën kan men aanwenden om deze krant opnieuw een boost te geven.

Het Nieuwsblad kampt volgens mij met een groot identiteitsprobleem en een onduidelijke positionering. Peter Vandermeersch, algemeen hoofdredacteur van Het Nieuwsblad en De Standaard, zei onlangs nog in een gastcollege dat hij van Het Nieuwsblad een kwaliteitsvolle populaire krant wou maken. Maar is Het Nieuwsblad dan een populaire krant, een kwaliteitskrant die ook populair nieuws brengt of een populaire krant die ook kwaliteitsvolle journalistieke bijdragen levert? De lezer raakt in de war. Professor Raeymaeckers haalde het in haar cursus ‘Gedrukte Media’ meermaals aan: ‘Titels die niet echt duidelijk gepositioneerd zijn, ondervinden nu het meest moeilijkheden qua verkoop.’ De daling van de verkoopscijfers van Gazet van Antwerpen past perfect in dit plaatje. Het is namelijk al een tijdje onduidelijk of deze krant nu een regionaal of een nationaal profiel heeft.

Een duidelijkere positionering zou Het Nieuwsblad dus opnieuw op de rails kunnen krijgen. Schipperen tussen kwaliteit en populair lijkt mij geen goede oplossing. Men moet zich opnieuw richten op een populair profiel, met een sterke regionale nadruk. Het Nieuwsblad is namelijk de krant met de meeste regionale edities, en op de site vind je voor elke gemeente de belangrijkste nieuwsfeiten terug. Men moet dus volop de regionale, populaire kaart trekken en Het Nieuwsblad moet dé krant worden waarop men beroep doet om het nieuws uit de eigen streek te volgen.

Populaire journalistiek heeft de laatste weken en maanden natuurlijk wat deuken opgelopen, denk aan de recente veroordeling van de journalisten van Het Laatste Nieuws. Ik ben ook geen voorstander van populaire journalistiek, zonder diepgang en kritische blik. Maar voor Het Nieuwsblad lijkt het mij wel de enige oplossing. De Standaard, ook uitgegeven door Corelio, kan door voor een kwaliteitsvol tegengewicht zorgen.

In de hal van het International Press Center (IPC), het gebouw waar de Raad voor de Journalistiek zich bevindt, was één of andere chique receptie aan de gang. Schoorvoetend begaf ik mij tussen mannen in kostuum en vrouwen met diep uitgesneden kleedjes naar de derde verdieping, waar ik met ombudsman Flip Voets had afgesproken. De Raad voor de Journalistiek, het is een groots woord. Ik had er mij een immense ruimte bij voorgesteld, die wat weg had van een rechtszaal. Eenmaal op de derde verdieping aanbeland, kwam ik echter in een sober kantoor terecht. Hier vertelde de joviale ombudsman en secretaris-generaal van de Raad Flip Voets me alles over undercoverjournalistiek en de zaak ‘Volt’.

Telefacts
‘Vroeger was er nauwelijks sprake van undercoverjournalistiek. Recent zijn er periodes geweest waarin je elke week wel een of andere undercoverreportage kon zien op tv, ik denk dan vooral aan programma’s als Telefacts. Die opkomst heeft te maken met een veranderend medialandschap, dat gekenmerkt wordt door toenemende commercialisering, een sterke concurrentiestrijd en snelle deadlines. Undercoverreportages leveren aantrekkelijke en spannende televisie op. Je zit bij wijze van spreken als kijker op de eerste rij van een soort detectiveverhaal’, oppert Voets. Hieruit volgt dat men soms over de schreef gaat en de undercovermethode onterecht hanteert enkel en alleen om kijkers te lokken. Vandaar de beslissing om in 2007 een undercoverrichtlijn op te stellen

‘Het is vooral vanuit de journalistieke sector zelf dat we de vraag kregen om een richtlijn uit te werken, die zou aangeven wanneer undercoverjournalistiek al dan niet kon. Formele klachten van burgers hieromtrent hadden we op dat moment niet binnengekregen. De richtlijn bestaat uit vier voorwaarden en de eerste twee zijn gebaseerd op een eerdere uitspraak van de Raad, de allereerste zelfs. In die zaak vergezelde journalist Thomas Van Hemeledonck Jean-Marie Dedecker naar de cel van Dutroux, onder de cover van een secretaris van Dedecker. Toen de Raad zich over deze zaak boog, werd er beslist dat een undercoverreportage aan twee voorwaarden moet voldoen. Het moet gaan om informatie met een groot maatschappelijk belang, die niet via de klassieke journalistieke technieken verkregen kan worden. De derde en vierde voorwaarde van de richtlijn zijn er gekomen naar aanleiding van twee klachten in 2007. De voorwaarde die bepaalt dat de veiligheidsrisico’s bij een undercoverreportage zorgvuldig moeten worden ingeschat, was het gevolg van een sensationele Telefacts-reportage. Een jonge journaliste werd naar een hotel gestuurd met materiaal om een bom te fabriceren en een vals wapen om de veiligheid van het hotel te controleren. Volgens de Raad waren in deze zaak onverantwoorde risico’s genomen. Het hotel liep vol met veiligheidsagenten die bewapend waren en die bij de eerste verdachte beweging hadden geschoten. De vierde voorwaarde die werd toegevoegd luidt dat de beslissing moet worden gedragen door de volledige redactie. Die voorwaarde kwam er door een klacht over een reportage in het Radio 1-programma ‘Wilde Geruchten’, waar een reporter zich onder een andere hoedanigheid had ingeschreven in ‘Wie wordt de man van Wendy?’. ‘Allereerst was er in deze zaak geen maatschappelijk belang te bespeuren. Ook werd het project niet overlegd met de overige redactieverantwoordelijken. Een onterecht gebruik dus van de methode.’

Couleur Locale

Flip Voets was in een niet zo ver verleden zelf journalist. Is hij ooit undercover gegaan? ‘Ik ben een tijd eindredacteur geweest van het televisieprogramma ‘Couleur Locale’ en wij hebben toen, al zeg ik het zelf, een spraakmakende undercoverreportage gemaakt. Een allochtone reporter trok samen met twee andere allochtone jongens en een verborgen camera naar discotheken. In die tijd werden allochtonen namelijk systematisch de toegang tot deze danstempels ontzegd. Ook wij zijn toen nagegaan of undercover hier wel kon. Dat was zeker het geval, want racisme aan discotheken is maatschappelijk relevant. Bovendien werd dat toen ontkend. Men zei dat een allochtoon geweigerd werd omwille van zijn gedrag. Wij hebben met die reportage kunnen aantonen dat men geweigerd werd puur op basis van huidskleur. Volgens ons waren er ook geen andere methodes om die informatie aan het licht te brengen.’

Volt

Onlangs deed een reporter zich in ‘Volt’ voor als een patiënt die dringend antidepressiva nodig had. De artsen waarbij de undercoverreporter op consultatie ging, stapten naar de Raad. ‘Als ombudsman probeer ik altijd een minnelijke regeling te treffen tussen beide partijen. In de zaak Volt is er een voorstel tot zo’n regeling gekomen van de VRT. De omroep vond dat ze niks verkeerd had gedaan, maar ze waren wel bereid om de undercoverreportage van hun website te verwijderen. De dokters vonden dat echter niet voldoende en eisten een uitspraak’, legt Voets uit.
De zaak kwam dus voor de Raad voor de Journalistiek. ‘We waren het snel eens dat de klacht gegrond was en dat de VRT in de fout was gegaan, maar er is wel veel discussie geweest over het formuleren van de motieven en dergelijke’, legt Voets uit. ‘Uiteindelijk kwamen we tot het besluit dat de VRT niet overtuigend had kunnen aangeven waarom een undercoverreportage in dit geval de enige manier was om over zo’n onderwerp te berichten. Ze hadden bijvoorbeeld ook patiënten kunnen interviewen, apothekers kunnen ondervragen… Verder was de privacy van de artsen onvoldoende afgedekt. De stemmen waren namelijk onvervormd weergegeven. Ook waren er beelden te zien uit de praktijk, die patiënten van de betreffende dokters zeker zouden herkennen. Tot slot was de reportage ook geen correcte weergave van wat er zich in het dokterskabinet had voorgedaan.’

De VRT had nochtans in haar betoog aangegeven dat men niet undercover was gegaan. In de reportage had men een vorm van incognitojournalistiek gehanteerd, omdat de reporter geen andere hoedanigheid had aangenomen maar in eigen naam en als een gewone burger de artsen had bezocht. Er kon dus helemaal geen klacht zijn over de undercovermethode volgens de omroep. Flip Voets spreekt dit tegen: ‘De journalist had wel een andere hoedanigheid aangenomen, namelijk die van noodlijdende patiënt. Incognitojournalistiek is iets anders. Deze vorm van journalistiek doet zich voor wanneer je je als journalist toevallig ergens bevindt, zonder dat je jezelf daarom uitgeeft als journalist. Plots doet er zich een nieuwsfeit voor, bijvoorbeeld een bomaanslag. Dan moet je natuurlijk niet eerst je journalistenkaart gaan tonen voordat je inlichtingen vraagt aan de omstaanders. Dat is incognitojournalistiek. De VRT heeft dus wel degelijk de undercovermethode gebruikt en dit op een onterechte manier.’

Redacteurs gezocht

Het was mijn bedoeling om ook de VRT aan het woord te laten. Hoor en wederhoor zoals dat heet. Het zou een kans zijn om hun reportage te kunnen verdedigen. Helaas. ‘Wij willen of mogen daar geen commentaar op geven’, kreeg ik als antwoord. In een ultieme poging trok ik zelf naar de VRT-toren om een opname van ‘Volt’ bij te wonen. Persoonlijk zouden ze me wellicht niet durven afschepen, dacht ik. Helaas. ‘Wij mogen daar niks meer over zeggen omdat we teveel vragen daarover hebben binnengekregen’, zeiden ze. Mijn argument dat ik voor mijn thesis rond undercoverjournalistiek werk en de rest niet, viel in dovemansoren. Iemand fluisterde me wel toe dat de VRT vond dat de beslissing van de Raad onterecht was, but that’s it. Ik keerde terug huiswaarts. Gelukkig had Jo, de publieksopwarmer, mij wat kunnen troosten met zijn banjo.

Flip Voets vertelde me dan maar wat meer over de reactie van de VRT. ‘Ze hebben niet officieel gereageerd, maar ze zijn wel heel correct geweest. Ze hebben de reportage al van bij het begin van hun website gehaald. Wij hadden in onze uitspraak ook gesuggereerd dat men de stemmen van de artsen had kunnen vervormen. Ik heb vernomen dat de VRT intern gezegd heeft: ‘In het vervolg moeten we bij undercoverreportages ook de stemmen vervormen.’ Men heeft dus rekening gehouden met de uitspraak, maar we hebben uiteraard geen felicitaties ontvangen.’

Binnenkort op deze blog:
- interview met met VTM-journalist Thomas Van Hemeledonck over undercoverjournalistiek
- tien opmerkelijke undercoverzaken
- Leest de jongere nog steeds de papieren krant? Of leest hij zijn nieuws liever online?

Supporters van AA Gent moeten naar borsten kijken – 02/11/2009

GENT – Toeschouwers die naar de match KAA Gent-Germinal Beerschot kwamen, keken ietwat verbaasd op: op hun zitje kleefde een vlaggetje met daarop de slogan: ‘Buffalo’s houden van borsten.’ Cisca Vandereyken, stafmedewerker Lokaal Gezondheidsoverleg (LOGO) Gent, legt uit waar het over gaat.

‘Gentse vrouwen tussen 50 en 69 jaar laten hun borsten minder snel onderzoeken dan andere Vlaamse vrouwen. Om hen aan te sporen om dat vlugger te doen lanceerde LOGO Gent en de Stichting Tegen Kanker de actie ‘Gent houdt van borsten’. Op de vraag waarom LOGO uitgerekend een voetbalmatch – toch vooral een mannenaangelegenheid – koos om borstonderzoek te promoten heeft Ciska een duidelijk antwoord: ‘We proberen op die manier mannen aan te sporen om hun vrouw te stimuleren om zich te laten screenen. Verder komen er ook steeds meer vrouwen naar het voetbal. Die vrouwen willen we erop wijzen dat ze aandacht moeten hebben voor hun borsten en die regelmatig eens moeten onderzoeken. Als je er snel bij bent, vergroten de overlevingkansen op borstkanker namelijk aanzienlijk. We denken dat we het onderwerp met zo’n actie ook makkelijker bespreekbaar maken en uit de taboesfeer halen.’

Ook de spelers- en bestuursvrouwen van de ploeg werden ingeschakeld voor de actie.

Bij het verlaten van het stadion kregen de supporters een balletje met een lippenbalsem mee naar huis. Op die manier kunnen de vrouwen ook hun lippen beschermen in de aankomende winterperiode.

Op www.kaagent.be staat een uitgebreid interview met spelersvrouwen en de vrouwen van een aantal bestuursleden van AA Gent. Voor het verslag van de wedstrijd zelf: zie onze sportsectie.

Bram De Brabander

Elke krantenredactie heeft ‘in memoriams’ van bekende mensen klaar liggen, zodat die snel in de krant gevoegd kunnen worden. Het gaat meestal om onze oude medemens, die met de gezondheid sukkelt. Zo was het herdenkingsbericht van paus Johannes Paulus II al enkele weken voor zijn overlijden klaar om gedrukt te worden. Ook het ‘in memoriam’ van koningin Fabiola is momenteel dus al neergepend. Dat het nu al op de website terechtkwam was te wijten aan puur technische redenen. Wanneer De Morgen ‘s avonds haar pagina’s ingeblikt heeft, worden die zowel naar de drukkerij als de website gestuurd. Op de drukkerij werd het artikel aan de kant gelegd, zodat het snel in de krant gevoegd kan worden wanneer Fabiola haar laatste adem uitblaast. Maar op de website van de krant werd het artikel niet weggehaald. Een blunder van formaat dus!

Ik weet dat het nieuws ontzettend snel gemaakt moet worden en dat deadlines zeer kort zijn, maar ik vind het van weinig smaak getuigen dat dergelijke overlijdensberichten al op voorhand geschreven worden. Ik zou het maar niks vinden dat mensen het ‘in memoriam’ van mijn moeder schrijven, terwijl ze nog levend naast mij zit. Luguber vind ik het zelfs. Dat zo’n bericht op de website van een kwaliteitskrant verschijnt, kan al helemaal niet door de beugel! Ik hoop in ieder geval dat koningin Fabiola nog lang mag leven en dat haar ‘in memoriam’ nog een aantal jaar opgeborgen kan blijven.

Nadat het weekblad Dag Allemaal eerder deze maand al uit de rekken werd gehaald door de rechter, heeft het populairste weekblad van Vlaanderen alweer een rechtszaak aan zijn been. Ditmaal is het Ilse Beyers zelf, de blonde hoofdredactrice, die voor de rechter moet verschijnen. Iske Oliviers, de vroegere zakenpartner van Kelly Pfaff,  is de persoon die daarvoor heeft gezorgd.

Kelly Pfaff stapte vorig jaar mee in de nieuwste trend: BV opent kledingzaak. Samen met Iske Oliviers stampte ze de boetiek Farfalle in Nijlen uit de grond. In tegenstelling tot de bloeiende zaken van bijvoorbeeld Katja Retsin en Valerie De Booser, liep het met Farfalle fout af. Negen maanden na de opening raakte de boetiek namelijk al in zware financiële problemen. Dag Allemaal bracht het verhaal over de problemen op hun eigen sensationele manier. ‘Opgelicht door beste vriendin’, stond er in grote letters te lezen op de cover onder een foto van Kelly Pfaff. Niks mis mee zie ik u denken, ware het niet dat er helemaal geen sprake was van oplichting en dat Kelly Pfaff ook ontkent dat ze dat ooit verteld heeft. Oliviers besloot daarom om Beyers voor de rechter te dagen wegens laster en eerroof. ‘Ze was erg aangedaan door het beeld dat Dag Allemaal van haar schetste en ondervond er ook moeilijkheden door op de arbeidsmarkt, laat de advocaat van Oliviers weten.

En zo wordt het weekblad, na de apotemnofilie-affaire en de oproep van Helmut Lotti, opnieuw in een negatief daglicht gesteld. En dat was niet het enige slechte nieuws voor het weekblad de afgelopen week. Emile Ratelband, één of andere Nederlandse motivatietrainer, voegt zich ook bij het rijtje: ‘mensen die boos zijn op Dag Allemaal’. In het blad staat namelijk te lezen dat meneer Ratelband homofilie een ziekte vindt, die vast en zeker te genezen valt. De Nederlander ontkent echter dat hij dat heeft gezegd. En ook Code 37-actrice Veerle Baetens liet haar ongenoegen blijken over het blad. Op de cover stond vorige week namelijk in grote letters te lezen: ‘Niemand weet dit! Veerle Baetens over haar recente burn-out: zonder pillen kon ik niet meer slapen.’ Wanneer men het artikel leest, blijkt Veerle toch geen pillenjunkie te zijn. Ze vertelt er gewoon dat ze na de opnames van de telenovella Sara ontzettend gestresseerd was  en inslapers nodig had om een beetje te kunnen rusten. ‘Ik wist het meteen toen ik, bij gebrek aan een beter woord, de term burn-out eruit flapte — en meteen relativeerde, want ik heb me nooit laten onderzoeken en ben allang weer hersteld. Ik was me meteen bewust dat ze dàt gingen uitvergroten.’, aldus Baetens. ‘Zo uit zijn context getrokken, met zo’n titel, en daar dan nog boven “niemand weet dit” terwijl ik het al eerder ergens in een interview heb gezegd. Jammer dat het steeds weer zo moet lopen.’

Zou het Dag Allemaal stilaan beginnen dagen dat ze toch een beetje op het verkeerde pad zijn? Of is daar eerst nog een nieuwe rechtszaak voor nodig?

Heel wat BV’s gaan niet akkoord met de wijze waarop de Vlaamse roddelpers de laatste tijd te werk gaat. Vooral de berichtgeving over de zelfmoord van Yasmine en de beschuldigingen aan het adres van haar ex Marianne Dupon, deden velen huiveren. Alleen durven de BV’s met hun mening niet naar buiten komen, omdat de publiciteit in de roddelboekjes hen heel wat bekendheid, promotie en zo ook inkomsten oplevert. Toch zijn er enkelen die hun stoute schoenen aantrokken om Vlaanderen te laten weten wat ze van ‘de boekskes’ denken. Zo lanceerde Marcel Vanthilt enkele weken geleden een oproep aan alle BV’s om niet langer samen te werken met de roddelblaadjes.”De dood van Yasmine, is voor een deel te wijten aan Dag Allemaal, liet hij weten.” Ilse Beyers, hoofdredactrice van dat laatste blad, liet zich door de beschuldigingen niet afschrikken. “Wij werken met 99 procent van de BV’s goed samen, en dat andere procent wordt grotendeels ingevuld door Marcel Vanthilt”, merkte ze laconiek op.

Waar mevrouw Beyers waarschijnlijk niet op had gerekend, is dat Helmut Lotti zich vorige week ook openlijk afzette tegen de Vlaamse roddelpers. In het Canvas-programma Phara meldde Lotti namelijk dat hij niet langer wou samenwerken met Dag Allemaal, Het Laatste Nieuws, Story en TV Familie. De spreekwoordelijke druppel was onlangs toen Lotti zijn voordeur opendeed en zag dat er buiten fotografen als echte paparazzi op hem stonden te wachten. Verder was de zanger, die onlangs nog in Australië doorbrak, ook misnoegd over de berichtgeving van zijn huwelijk met journaliste Jelle Van Riet. In Het Laatste Nieuws hadden ze zogezegd Jelles vader gespot. Straf, want de man ligt al enkele jaren onder de grond. In Story werd de zus van Jelle dan weer opgevoerd. Straf, want Jelle heeft helemaal geen zus. En zo kon Lotti nog even doorgaan. Hij was ook niet te spreken over de heksenjacht op Marianne Dupon de afgelopen maanden. Al deze factoren hebben ervoor gezorgd dat Lotti uiteindelijk besloot om zijn medewerking aan de sensationele bladen stop te zetten.

De bladen die met de vinger gewezen worden, proberen echter de zaak wat te minimaliseren en geven aan dat zij niet de enige schuldige zijn. “Het is allemaal niet zo erg als Lotti beweert, en bovendien zijn het vooral de anderen die boter op hun hoofd hebben”, roepen ze in koor. Ook de kwaliteitsmedia gaan volgens hen vaak hun boekje te buiten. Zo merkt Ilse Beyers op dat de berichten die op de site van De Standaard het vaakst aangeklikt worden vaak roddels zijn die uit Dag Allemaal worden overgenomen. Volgens Siffer, hoofdredacteur van Story, gaat De Tijd dan weer even ver als ze de bonussen van bankiers onthult, of De Standaard als die het mailverkeer van de SP.A-top publiceert. Siffer moet vlug de deontologische richtlijnen nog eens nalezen, want hij ziet hier namelijk de notie publiek belang over het hoofd. Het mailverkeer binnen de top van een politieke partij en de ongewoon hoge bonussen die door bankiers worden binnengerijfd, zijn toch ietwat belangrijker voor het maatschappelijk belang dan het privé-leven van de Pfaffs. In zaken van publiek belang wordt er sowieso meer getolereerd. Al zal Siffer, en de andere hoofdredacteurs van de roddelblaadjes, wel een eigen definitie van publiek belang hanteren.

Is de situatie in de Vlaamse roddelpers de laatste tijd dan echt zo fel verslechterd? Valère Pieraerts, een impresario die al bijna veertig jaar in het vak zit, gaf in De Standaard aan dat de situatie inderdaad erger is geworden. Eén van de kwalijkste evoluties volgens hem is de nieuwsgaring via derden. Tegenwoordig lijken alle middelen toegelaten om het privé-leven van BV’s op straat te gooien.  “Je praat met ons, of anders maken we ons verhaal wel aan de hand van getuigenissen van de bakker of de buurman.” Verder betreurt Pieraerts ook het feit dat koppen en quotes steeds vaker uit hun context worden gehaald. De impresario denkt trouwens niet dat dat in de eerste plaats ligt aan de hoofdredacteurs. De druk van commerciële belangen speelt in dit verhaal ook een steeds grotere rol.

Over commerciële belangen gesproken, wat zullen de economische gevolgen voor Lotti zijn? Als de zanger nooit meer in het meest gelezen weekblad en de meest gelezen krant van Vlaanderen staat, is dat dan niet nefast voor zijn carrière? “Als dat zo zou zijn, dan zij het maar zo. Ik ben bereid met mijn gat op de blaren te zitten. Ze schrijven toch alleen maar over de persoon, niet over de muziek, dus laat ze mij maar doodzwijgen. Graag zelfs. Ik ben gelukkiger zonder de aandacht in ‘de boekskes’”, reageert Lotti.

Lotti heeft financieel niet meteen iets te vrezen, want hij heeft de laatste jaren goed geld verdiend. Daardoor bevindt de zanger zich momenteel in een voordeelpositie en kan hij het zich wel permitteren om zich tegen ‘de boekskes’ af te zetten. Die financiële reden zal bij andere BV’s wel een rol spelen om hun afkeer tegen bepaalde week-en dagbladen niet te laten blijken. Het BV zijn is sowieso al vergankelijk. Het zijn vooral bladen als Dag Allemaal en Story die bepaalde sterren in de spotlights houden. Ook als promotiemiddel spelen deze tijdschriften een belangrijke rol. Een ware oorlog tussen BV’s en roddelpers, zie ik dan ook niet meteen plaatsvinden. Maar misschien zijn er toch wel nog een aantal BV’s die zich, door het optreden van Vanthilt en Lotti gesterkt voelen om naar buiten te komen met hun mening over de roddelblaadjes. Ik wacht, samen met u, in volle spanning af!

In totaal namen de studenten 42 publicaties onder de loep, waaronder 15 kortberichten en 8 interviews. Vier artikels vielen onder de categorie ‘overige’. De korte recensies bevatten allemaal min of meer dezelfde inhoud, die vermoedelijk uit een persbericht kwam. In deze stukjes waren er dan ook geen fouten terug te vinden. Belangrijker om te onderzoeken waren de 15 langere recensies, waarvan er slechts drie volledig foutloos waren.

Vaak ging het om slordigheidsfoutjes. Zo had een krant het over Renates 23^e boek, terwijl het nog maar haar 22^ste literaire werk was. Een ander blad had de naam van het hoofdpersonage omgevormd van Julie in Jolie. Sommige kranten sloegen ook de bal mis bij het vermelden van de titel van Renates vorige boek. Daarnaast waren er in sommige recensies ook grote inhoudelijke fouten terug te vinden.  Zo schrijft een recensent bijvoorbeeld dat de wijze Stanley al van meet af aan door heeft hoe de vork in de steel zit, maar dat hij zijn vermoedens voor zich houdt. Dit is een conclusie die de ‘factcheckers’ niet deelden. Op pagina 268 vonden de studenten zelfs een citaat waarin de desbetreffende Stanley kenbaar maakt dat hij geen idee had van wat er zich allemaal afspeelde. Een overzicht van alle fouten vindt u hier.

De auteurs zijn natuurlijk niet blij met deze resultaten. Renate Dorrestein zelf reageert als volgt. “Wat is het oordeel van een recensent waard als het op zoveel slordigheden gebaseerd is? Het lijkt misschien spijkers op laag water zoeken, maar recensenten geven geen waarheidsgetrouwe weergave van de feiten. Dat kan leiden tot een verkeerd beeld van het boek. Waardoor lezers zullen denken: dit boek wil ik niet lezen. Dit onderzoek is de eerste stap naar een discussie over de kwaliteit en het functioneren van deze beroepsgroep. Literair recensenten zijn journalisten. Zij zouden de feiten waarheidsgetrouw weer moeten geven. Over Willem Alexander mogen ook geen feitelijke onjuistheden worden gepubliceerd in de krant. Waarom over een boek dan wel?”

En Renate heeft groot gelijk. Het is namelijk de taak van recensenten om een beeld van een bepaald boek te schetsen. Dit beeld moet zo waarheidsgetrouw mogelijk zijn en moet een goed idee geven van de inhoud van het boek. Lezers baseren de aankoop van een boek namelijk vaak op recensies. Dus recensenten, wees in het vervolg iets nauwkeuriger!

De economische crisis laat zich duidelijk voelen in de krantensector. Initiatieven die onvoldoende lezers en adverteerders aantrekken worden genadeloos opgedoekt. Ook in Vlaanderen waren zondagskranten vaak geen lang leven beschoren. Zo stopte de populairste krant van Vlaanderen Het Laatste Nieuws al na twee weken met zijn zondagseditie in 2003. De verliezen stapelden zich namelijk te hoog op. De enige krant die vandaag in Vlaanderen nog een redelijk succesvolle zondagseditie op de markt brengt, is Het Nieuwsblad. Daarnaast heb je ook nog het gratis blad De Zondag, uitgegeven door Roularta.

De vraag dringt zich op of zondagsedities binnenkort ook in Vlaanderen zullen verdwijnen. De situatie in Vlaanderen kan echter niet met die in Nederland gelijkgesteld worden. Het grote verschil ligt namelijk in het feit dat de Vlaamse zondagskranten niet thuis bezorgd worden en niet bij de abonnementskosten inbegrepen zijn. Het distributiesysteem van kranten werkt bij onze noorderburen ook volledig anders. Hierdoor zijn de bezorgingskosten in Vlaanderen minder groot. Rekening houdend met al deze factoren kunnen we de toekomst van zondagskranten in Vlaanderen en Nederland dus niet zomaar met elkaar gelijkstellen.

In 2007 werd er in dit verband door de Raad van de Journalistiek een richtlijn over undercoverjournalistiek opgesteld, die als leidraad moet dienen voor journalisten in dergelijke situaties. De aanleiding hiervoor waren een omstreden Telefacts-reportage over de veiligheid op een Europese top en de infiltratie van een Radio 1-journalist in het VTM-programma ‘Wie wordt de man van Wendy?’. De Raad besloot dat een andere hoedanigheid of identiteit aannemen slechts kan als er aan vier voorwaarden is voldaan. Het moet gaan om (1) informatie met een serieus maatschappelijk belang, die bovendien (2) niet via de klassieke journalistieke middelen kan worden vergaard. Voorts (3) moeten de risico’s die de undercovermethode met zich mee kan brengen in verhouding staan tot het verhoopte resultaat en moet (4) de beslissing om tot deze methode over te gaan gedragen worden door de redactieverantwoordelijke(n).

Deze richtlijn werd onlangs gebruikt toen er door een aantal geneesheren een klacht bij de Raad werd ingediend tegen ‘Volt’. Het Eén-programma zond vorig jaar een reportage uit over het voorschrijfgedrag van artsen. In die reportage ging een journalist, die zogezegd zware antidepressiva had genomen, undercover langs bij vier artsen met de vraag om meer medicatie te krijgen. Hij kreeg die van de geneesheren probleemloos mee. De gezichten van de artsen werden in de reportage onherkenbaar gemaakt, maar hun stem werd ongewijzigd weergegeven. Verder waren er ook beelden uit de praktijk van de artsen te zien. Volgens de geneesheren werden in het programma een aantal journalistiek-ethische beginselen overtreden en de grootste kritiek kwam op het ongeoorloofde gebruik van de undercovermethode.

Een aantal dagen geleden besloot de Raad dat het programma inderdaad enkele ethische beginselen had overtreden. Zo was er aan de tweede voorwaarde van de undercoverrichtlijn (cf. supra) niet voldaan. Er waren volgens de Raad namelijk nog andere manieren om informatie over het voorschrijfgedrag van artsen te verkrijgen. Zo had men bijvoorbeeld aan patiënten die antidepressiva slikken kunnen vragen of ze makkelijk nieuwe pillen kregen. Undercover gaan was hierbij niet nodig geweest. Daarnaast struikelde de Raad ook over het feit dat de artsen onvoldoende onherkenbaar werden gemaakt. Hun stemmen waren namelijk niet vervormd en de beelden van de praktijk van de artsen zouden zeker door de patiënten herkend kunnen worden. De VRT heeft de beelden van de desbetreffende reportage ondertussen al van hun website gehaald.

Ook op de Britse krantenmarkt is de concurrentie ontzettend groot, maar de strategieën om de concurrenten te verschalken zijn er toch enigszins anders. Zo heeft de eigenaar van het Britse dagblad ‘Evening Standard’ beslist om de krant gratis te maken. ‘Evening Standard’ verscheen voor het eerst in 1827 onder de titel ‘The Standard’ en is daarmee één van de oudste kranten van Groot-Brittannië.  Het grote verschil met andere dagbladen ligt in het feit dat ‘Evening Standard’ een avondblad is en vooral in Londen een sterke basis heeft. Het blad slaagde er lange tijd in om zich te handhaven op de krantenmarkt, maar de laatste jaren ging het bergaf met de reclame-en oplagecijfers. Zo zou de krant miljoenen euro’s per jaar verliezen door de concurrentie van de gratis dagbladen. De Rus Lebedev, die sinds begin dit jaar de grootste aandeelhouder van het blad is, besloot daarom om de vijand met gelijke wapens te bestrijden en om ook zijn ‘Evening Standard’ tot een gratis krant om te dopen. Zijn doel is om van de ‘Evening Standard’ de eerste gratis kwaliteitskrant te maken.

Of Lebedev hiermee een goede strategische zet heeft gedaan, betwijfel ik. Het is al meermaals gebleken dat gratis kranten vaak niet levensvatbaar zijn. Het grote probleem is namelijk dat zij geen inkomsten hebben uit verkoop en voor 100 % aangewezen zijn op reclame. En die inkomsten zijn in tijden van economische recessie niet zo zeker. Ook de grote concurentie die ervoor zorgt dat de reclamekoek over steeds meer actoren verdeeld moet worden, doet hieraan geen goed. Zo zijn heel wat gratis dagbladen onlangs opgedoekt. Bij onze Noorderburen is de stekker getrokken uit de gratis dagbladen ‘Dag’ en ‘De Pers’ en ook in Groot-Brittannië heeft Murdochs gratis krant ‘TheLondonPaper’ onlangs de boeken toe gedaan. Enige uitzondering lijkt Metro te zijn, die in sommige landen wel winstgevend blijkt te zijn.  Al moeten we opmerken dat het lang heeft geduurd alvorens Metro uit de rode cijfers raakte. Of ‘Evening Standard’ als gratis krant zal overleven op de harde krantenmarkt is dan ook maar de vraag.

Er rijzen bij mij ook twijfels over de inhoudelijke invulling van de nieuwbakken gratis krant. Het doel is om van ‘Evening Standard’ een gratis kwaliteitskrant te maken en kwaliteit staat gelijk aan een degelijke en uitgebreide redactie. Of de precaire inkomstenstructuur van een gratis krant het zal toelaten om met een even grote redactie te blijven werken, is nog maar de vraag. De kans zit er volgens mij in dat ‘Evening Standard’ uiteindelijk zal evolueren tot een krant die vooral fast facts-journalistiek brengt, vergelijkbaar met Metro. Daarnaast heeft het doelpubliek van een gratis krant niet de behoefte om uitgebreide artikels en diepgaande analyses te lezen. Ze zijn er vooral op uit om kort en krachtig op de hoogte gebracht te worden van het nieuws. Ik ben dus bang dat ‘Evening Standard’ binnenkort tot een soort ‘Metro’ zal evolueren met een zeer kleine redactionele bezetting. Zeker iets om in de gaten te houden dus.